Bitlis'te kültür hayatının merkezi, konser salonları ya da sinema zincirleri değil. Şehrin kendisi zaten bir tarih dokusu taşıyor, kültür oradan geliyor.

Merkezdeki taş camiler bunun en görünür tarafı. Ulu Cami ve Şerefiye Külliyesi gibi yapılar yüzyıllar öncesinden kalmış, hâlâ ayakta. Bu yapılar müzeye gidip bakılan şeyler değil, her gün yanından geçtiğin, çarşıya inerken göz ucuyla gördüğün manzaranın parçası. "Bitlis'te Beş Minare" hikâyesi de bu dokunun içinde yaşıyor. Şehirde bugün dört tarihî minare olduğu biliniyor, beşincisi konusunda kaynaklar bile hemfikir değil. Bu küçük belirsizlik şehrin kendine has bir tuhaflığı gibi; bu hikâyeyi öğrenince şehri sadece "eski cami dolu bir yer" olarak değil, kendi efsanesini taşıyan bir yer olarak görmeye başlıyorsun.

Etkinlik takvimi açısından büyük şehirlerle kıyaslama yapmak doğru olmaz. Düzenli konser, tiyatro ya da sinema programı arıyorsan burada aradığını bulamıyorsun. Büyük şehirden gelen biri için bu ilk fark edilen eksikliklerden biri olabilir. Ama şehrin kültürel ağırlığı zaten bambaşka bir yerde duruyor.

O ağırlık, biraz şehir dışına çıkınca ortaya çıkıyor. Bitlis'in adı çoğu zaman Nemrut'la birlikte anılır ama burada karışan bir nokta var: bu Nemrut, heykelleriyle bilinen Adıyaman'daki değil. Tatvan, Ahlat ve Güroymak arasında kalan bir volkanik kaldera ve krater gölü. Hafta sonu bir gezi planlarsan, otobüsle gidilebilecek, gerçek bir doğa alanı demek bu.

Nemrut'un yanı sıra Ahlat da aynı bölgede, ayrı bir katman. Burada Orta Çağ'dan kalma büyük bir Selçuklu mezarlığı var, binlerce mezar taşıyla. Görünüşü alışılmış bir mezarlık gibi değil, üzeri işlemeli, insan boyunu aşan taş bloklardan oluşan bir alan. Tarihe ilgin varsa burası, ders kitaplarında gördüğün bir dönemi doğrudan gözünün önünde bulma fırsatı sunuyor.

Şehrin bir de sessiz bir kültürel köprüsü var: yazar William Saroyan'ın ailesi buradan göç etmiş, kendisi yıllar sonra ailesinin evini görmeye Bitlis'e gelmiş. Bugün merkezde bir sokak onun adını taşıyor. Bunu bilince şehirde karşına çıkan bu isim, sıradan bir tabela değil, şehrin kendi hikâyesine dair küçük bir ayrıntı oluyor.

Sonuçta Bitlis'te kültürel hayat, sahne performansından çok yerinde durup görülen bir mirasa dayanıyor. Konser bekleyen biri hayal kırıklığına uğrayabilir. Ama tarihe, taş dokuya ve şehrin kendi hikâyesine merakın varsa burada keşfedilecek epey şey var.