Ağrı denince akla ilk gelen şey aslında ilin adını aldığı dağ, ama bu dağın kendisi bile tek başına Ağrı'ya ait değil — Ağrı Dağı Milli Parkı, Doğubayazıt ile Iğdır'ın ilçeleri arasında paylaşılmış bir alan, zirveye çıkan rota Ağrı tarafında kalsa da coğrafya kendi başına bütün değil, komşu illerle iç içe geçmiş bir yapı. Bu durum aslında ilin genel karakterini özetliyor: Ağrı, tek bir merkezde toplanan değil, birkaç noktaya dağılmış bir il. Sekiz ilçeye bölünmüş idari yapı içinde merkez ilçenin yanında Doğubayazıt ve Patnos da kendi başlarına kayda değer nüfus ve yaşam alanları oluşturuyor; yani il denince tek bir şehir merkezi değil, birbirinden belirgin biçimde ayrı üç odak akla gelmeli.

Bu parçalı yapının en somut sonucu, ilin kimliğiyle merkez ilçenin kimliğinin aynı yerde toplanmaması. Turistik ve tarihî olarak Ağrı'yı tanımlayan unsurların büyük kısmı — İshak Paşa Sarayı gibi UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan mimari eser, dağın tırmanış rotası, Gürbulak gibi Türkiye'nin İran'a açılan en büyük hudut kapısı — il merkezinde değil, Doğubayazıt'ta bulunuyor. Merkez ilçe ise daha çok idari, akademik ve gündelik hayatın döndüğü bir yer; üniversite, kamu kurumları, günlük ihtiyaçların karşılandığı çarşı hayatı burada. Bu ikiliği bilmek, ile dair zihindeki resmi netleştirmek açısından önemli: gündelik yaşadığın şehir ile ilin kartvizit niteliğindeki imgeleri aynı coğrafyada değil.

Üniversite tarafında da benzer bir çok-merkezli yapı görülüyor. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, kuruluşunda Ağrı Dağı Üniversitesi adını taşımış, kısa süre sonra bugünkü adına kavuşmuş; kökeni ise çok daha eskiye, öğretmen okulu geleneğine dayanıyor. Kurum bugün yalnızca merkezdeki ana yerleşkeden ibaret değil — Patnos, Doğubayazıt ve Eleşkirt'te de kendi adlarını taşıyan fakülte ve yüksekokullar bulunuyor. Yani hem il hem üniversite, tek bir noktaya sıkışmış değil, birkaç ilçeye yayılmış bir yapı sunuyor.

Bunların dışında ilin genel çerçevesini tamamlayan iki gerçek var: kışların uzun ve sert geçtiği karasal bir iklim kuşağında bulunması ve demiryolu bağlantısının olmaması — ulaşım ve mevsim ritmi bu iki olguyla şekilleniyor. Bütün bu tabloyu bir araya getirince ortaya çıkan Ağrı, büyük ve gösterişli bir şehir hayatı vaat etmeyen, ama kendi içinde tarihî ve coğrafi olarak zengin referans noktalarına sahip, idari olarak birkaç merkeze bölünmüş, sakin ve geniş bir il portresi.