Zonguldak'ta kültürel hayatı konuşurken önce şunu söylemek gerekiyor: burası konser turlarının uğrak noktası olan, her hafta sonu farklı bir etkinlik afişinin çıktığı bir şehir değil. Büyük şehirlerden gelenler ilk aylarda bunu hissediyor — sinema-tiyatro-konser yoğunluğu İstanbul gibi büyük şehirlerle kıyaslanamaz, festival takvimi kalabalık değil. Ama bu, şehrin kültürel açıdan boş olduğu anlamına gelmiyor; burada kültür daha çok tarihe ve mekâna gömülü, üniversite kampüsünde ise kulüp etkinlikleri üzerinden yaşanıyor. ZBEÜ'nün bünyesinde çok sayıda öğrenci topluluğu bulunuyor ve bu kulüpler yıl içinde söyleşi, atölye, gezi gibi etkinlikler düzenliyor; sosyal çevre büyük ölçüde bu toplulukların içinden kuruluyor.

Şehrin kendi tarihiyle kurduğu ilişki, buradaki kültürel hayatın en belirgin tarafı. Maden Müzesi bunun tipik bir örneği — Türkiye'nin ilk ve tek maden müzesi olarak anılan bu mekân, sadece vitrin gezmekten ibaret değil; bitişiğindeki Eğitim Ocağı'na madenci eşliğinde inip gerçek bir ocağın içinde yürümek mümkün. Ailesi ya da başka şehirden arkadaşları ziyarete gelenler için burası genellikle götürülen ilk yerlerden biri oluyor; ziyaretçi deneyimleri kişiden kişiye değişebiliyor ama mekânın kendisi şehri tanımanın en doğrudan yolu.

Kent merkezine yakın olan Gökgöl Mağarası da benzer bir işlev görüyor — ders arasında ya da hafta sonu kısa bir kaçamak için gidilebilecek kadar yakın, içindeki yürüyüş yolu ve yer altı deresiyle doğa ile tarihi bir arada sunan bir nokta. Şehrin merkezinde ise Fener, yerel adıyla Varagel Tüneli, madencilik mirasının gündelik hayata sızmış hâli gibi duruyor; yaklaşık altı yüz metrelik bu eski endüstriyel tünelden yürüyerek limana çıkmak, bir süre sonra birçok kişinin sıradan bir yürüyüş rotası olarak benimsediği bir alışkanlığa dönüşüyor.

Biraz daha uzağa, Çaycuma tarafına gidildiğinde Tios (Tieion) Antik Kenti çıkıyor karşına — Karadeniz kıyılarında kazılmış ilk ve tek antik kent olarak anılan bu yer, şehrin madencilik kimliğinden bambaşka bir katman sunuyor. Kuzey nekropolü kazıları tamamlanmış, ören yeri için ziyaretçi merkezi ve müze projesi de onaylanmış durumda; yani gelecek yıllarda buranın daha görünür bir kültürel nokta hâline gelmesi bekleniyor. Şu an için kalabalık bir turizm noktası değil — bu da bazılarına göre bir eksiklik, bazılarına göre ise kendi başına keşfetme hissi veren bir avantaj olarak yaşanıyor.

Şehrin kültürel hafızasının bir başka yüzü, her yıl 3 Mart'ta yaşanıyor. Maden Şehitleri Anıtı önünde düzenlenen anma töreni, Zonguldak'ın kendine has bir yıllık ritüeli; kentin geçmişiyle bugünü bu gün üzerinden buluşturuyor. Burada okuduktan bir süre sonra bu tarihin şehir takviminde ne kadar yerleşik bir yer tuttuğunu fark ediyorsun — bu, konser ya da festival gibi bir eğlence etkinliği değil, ama şehrin kimliğini anlamak isteyen biri için görmeye değer bir gün.

El sanatları tarafında Devrek Bastonu öne çıkıyor; kızılcık ağacından yapılan, coğrafi işaret tescili bulunan bu ürün, şehir merkezinden biraz uzakta olsa da Zonguldak'ın kültürel vitrinine dair bir örnek oluşturuyor. Genel tablo şu: burada kültürel hayat konser afişleri ya da sinema vizyonlarıyla değil, tarihi mekânlar, müzeler ve şehrin kendi hafızasıyla kurulan bir bağ üzerinden ilerliyor. Sık sık büyük ölçekli etkinlik arayan biri için bu taraf sınırlı kalabilir; ama tarihe, endüstriyel mirasa ve doğaya meraklı biri için şehir, kendi ölçeğinde doyurucu bir keşif alanı sunuyor.