Tokat'ta kültürel hayatın ağırlık merkezi modern bir sanat sahnesinden çok, şehrin kendi tarihiyle kurduğu ilişkide saklı. Buraya gelen biri ilk aylarda bunu fark ediyor: konser afişleri ya da tiyatro programları aramak yerine, günlük yürüyüş güzergâhının zaten tarihle iç içe geçtiğini görüyor. Ders çıkışı merkeze inen biri, farkında olmadan yüzyıllık bir dokunun içinden geçmiş oluyor.

Şehir merkezindeki o eski ticaret omurgası — Sulu Sokak ve çevresi — bunun en somut hali. Bir tarafta Taşhan'ın avlusu, bir tarafta Gök Medrese, biraz ilerde Hıdırlık Köprüsü, Saat Kulesi, Mevlevihane, Latifoğlu Konağı... Hepsi birbirine yakın, yürüyerek gezilebilecek bir alanda toplanmış. Bu, "müzeye gitmek" gibi ayrı bir plan gerektiren bir aktivite değil; arkadaşla buluşma noktası, ders arası oturulacak bir avlu ya da eve dönerken üzerinden geçilen bir güzergâh haline geliyor. Bununla birlikte bu dokunun her köşesinin pırıl pırıl restore edilmiş bir açık hava müzesi gibi olduğunu düşünmemek gerekiyor — bazı bölümlerin bakıma ihtiyaç duyduğunu fark edenler de oluyor. Yine de gündelik hayata bu kadar yakın bir tarihi merkezin olması, şehri tanımayı kitap okumaktan çok, içinden geçerek öğrenmeye dönüştürüyor.

Yazmacılık, Tokat'ın kültürel kimliğinin belki de en kendine has tarafı. Ahşap kalıplarla kumaşa desen basma geleneği burada yüzyıllara dayanıyormuş ve hâlâ yaşayan bir zanaat olarak sürüyor; Bedesten ve eski han çevresindeki atölyelerde ustaların bu işi hâlâ elle yaptığını görmek mümkün. İllâ düzenli ziyaret edilen bir yer olmasa da, şehri diğer illerden ayıran bir referans noktası oluyor bu — biri "Tokat'tan geliyorum" dediğinde karşısındakinin aklına gelen ilk şeylerden biri bu oluyor çoğu zaman.

Zile ilçesi ise Tokat'ın dış dünyaya en tanınır kültürel referansı. "Veni, vidi, vici" sözünün tarihsel olarak burada söylendiğini öğrenmek, şehir dışından birine Tokat'ı anlatırken işe yarayan nadir evrensel bağlardan biri. Zile Kalesi'ni ve o sözün yazılı olduğu sütunu görmüş olmak, "aslında dünya tarihinin bir parçası buradaymış" diye şaşırdığın bir an oluyor.

Doğa tarafında Ballıca Mağarası benzer bir rol oynuyor. Soğan biçimli sarkıtlarıyla dünyada benzeri az bulunan bir yapıya sahip olması, hafta sonu planı yapanlar için şehir dışına çıkmayı gerektiren ama uzak da olmayan bir seçenek sunuyor. Büyükşehirden gelenler için alışılmadık bir deneyim; kapalı bir mekânda bu kadar farklı bir jeolojik doku görmek, şehrin doğal çevresine dair akılda kalan bir izlenim bırakıyor.

Akademik tarafta da tarihle temas kesilmiyor: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi'nin şehre yakın konumu, Komana Pontika'daki kazı çalışmalarını uzak bir haber değil, civarda süregiden bir faaliyet olarak hissettiriyor. Özellikle tarih veya arkeolojiyle ilgilenenler için bu, ders kitabındaki bir kazının değil, birkaç kilometre ötede devam eden gerçek bir çalışmanın farkında olmak anlamına geliyor.

Şehir ve belediye tarafından düzenlenen etkinlikler, festivaller zaman zaman merkezi hareketlendiriyor; ama büyük şehirlerdeki gibi yoğun bir konser-tiyatro-sinema takvimi beklemek gerçekçi değil. Büyükşehirden gelen biri bu anlamda bir boşluk hissedebilir; ancak bu boşluğu dolduran şey, şehrin gündelik hayata bu kadar yakın duran tarihi ve doğal dokusu oluyor — kültürel hayat burada sahneden çok, sokakta yaşanıyor.