Siirt'i tanımaya başlarken karşılaşılan ilk şey genelde bir sayı ya da istatistik değil, Tillo'da yaşanan bir gelenek: İbrahim Hakkı'nın hocası İsmail Fakirullah için inşa ettirdiği düzenek, yılda iki kez, ekinoks sabahlarında güneşin ışığını tam olarak türbenin içine düşürüyormuş. Bu, şehrin kendini nasıl anlattığını da özetleyen bir örnek aslında — Siirt, geçmişte kalmış bir anlatı değil, hâlâ işleyen, hesaplanabilir ve her yıl yeniden doğrulanan bir bilgiyi taşıyor. Buraya yeni gelen biri için bu, şehrin "eski ama donuk değil" karakterini anlamanın en net yollarından biri.

Coğrafi olarak da Siirt, çoğu kişinin zihninde oluşan "düz, bozkır, sıcak bir Güneydoğu ili" tablosuna uymuyor. İl toprağının büyük kısmı dağlık ve platolu; kuzeye ve doğuya gidildikçe arazi sertleşiyor, vadiler derinleşiyor. Bu yapının en belirgin izi Botan Vadisi — şehrin yakınından geçen, Türkiye'nin en dik ve sarp vadilerinden biri olarak anılan bir coğrafi oluşum. Bunun gündelik hayata yansıması şu: şehir, geniş ve yayılan bir ova şehri gibi değil, dağlık arazinin içine oturmuş, sınırları belirgin bir yerleşim gibi hissettiriyor. Merkezden çıkıldığında manzara hızla değişiyor, düzlük yerini yamaca, vadiye bırakıyor.

İdari tarihine bakıldığında Siirt uzun süre Bitlis'in bir parçası olarak yönetilmiş, ancak 20. yüzyılın başında ayrı bir sancak, kısa süre sonra da il statüsüne kavuşmuş. Bu, bugün şehri ziyaret eden birinin gözle göreceği bir şey değil elbette, ama Siirt'in kendine has bir idari kimlik inşa etme süreci olduğunu, komşu illerin gölgesinde kalan bir yer olmadığını gösteriyor.

Siirt Üniversitesi'nin hikâyesi de şehrin kendi ritmiyle örtüşüyor: kökleri 1970'lere dayanan bir eğitim kurumundan, 2000'lerin sonunda bağımsız bir üniversiteye dönüşmüş bir yapı. Bu, üniversitenin şehirle birlikte büyüdüğü, sonradan ithal edilmiş bir kurum olmadığı anlamına geliyor — kampüs hayatı da bu yüzden şehrin geri kalanından kopuk değil, onun bir parçası gibi işliyor.

Nüfus tarafında son yıllarda gözlemlenen düşüş, ilin genel ekonomik tablosuyla birlikte okunması gereken bir gerçek. Küçük ölçekli, tarım ve hayvancılığa dayanan, göç veren bir il ekonomisinden söz ediyoruz. Bu tabloyu şehri kötüleyen bir şey olarak değil, sadece boyutunu ve temposunu anlamaya yarayan bir arka plan olarak görmek daha doğru.

Şehrin kendine özgü diğer katmanları — cas evleri gibi yerel bir yapı formu, coğrafi işaretle tescillenmiş fıstığı, elde dokunan battaniyesi, Bitlis'le paylaşılan büryan kültürü, merkezde konuşulan tarihî bir Arapça diyalekti, Şirvan tarafındaki bakır madenciliği — Siirt'in kimliğini oluşturan ayrı ayrı parçalar; bu yüzden burada tek tek anlatmak yerine sadece var olduklarını not etmek yeterli.

Bütün bunlar bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo şu: Siirt, büyük şehir hızında olmayan ama kendi içinde tutarlı bir tarihi, coğrafyası ve kurumsal yapısı olan bir il. Üniversite deneyimi de bu çerçevenin içinde şekilleniyor — dağlık bir coğrafyanın ortasında, kendi tarihini hâlâ yaşayan, küçük ama boş olmayan bir şehirde geçen dört yıl.