İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 21 Temmuz 2010'da 6005 sayılı Kanun'la kurulmuş bir devlet üniversitesi. "Medeniyet" adı bazen özel ya da vakıf bir yükseköğretim kurumunu çağrıştırsa da durum böyle değil; İstanbul'un Anadolu yakasında konumlanan bir devlet üniversitesi olarak, Türkiye'deki tüm devlet üniversitelerinde olduğu gibi burada da eğitim ücretsiz. Genç bir üniversite olmasına karşın akademik yapısını kuruluşunu izleyen yıllarda genişleterek sağlık, hukuk, sosyal-beşerî bilimler, mühendislik ve sanat-tasarım alanlarını kapsayan karma bir yapıya kavuşmuş; lisansüstü tarafta ise "medeniyet" temasıyla örtüşen, bilim tarihi ve din bilimleri odaklı özgün enstitüler kurmuş.

Üniversitenin kampüs yapısı tek bir yerleşkeden ibaret değil; aday öğrencinin karşılaşacağı fiziki ortam, okuyacağı fakülteye göre değişiyor. Ana yerleşke Göztepe'de, D-100 karayolunun iki yanına yayılmış Kuzey ve Güney bölümlerinden oluşuyor ve bu iki kesim bir üstgeçitle birbirine bağlanıyor; adres olarak Kuzey Üsküdar'a, Güney ise Kadıköy'e düşüyor. Kuzey Yerleşke ağırlık merkezi konumunda: Tıp, Mühendislik ve Doğa Bilimleri, Sanat-Tasarım-Mimarlık, Eğitim Bilimleri, Hukuk, Siyasal Bilgiler ve İlahiyat fakülteleri burada, rektörlük de bu yerleşkede yer alıyor. Güney'de ise Edebiyat Fakültesi ve Lisansüstü Eğitim Enstitüsü bulunuyor. Bunların dışında Kartal'daki Cevizli Yerleşkesi'nde yalnızca Sağlık Bilimleri Fakültesi, Tuzla'daki Orhanlı Yerleşkesi'nde Diş Hekimliği, Turizm fakülteleri ve Yabancı Diller Yüksekokulu konumlanmış durumda. Bu son nokta önemli bir ayrıntı taşıyor: yabancı dil hazırlığı ana kampüste değil Orhanlı'da okunduğu için, zorunlu hazırlık okuyacak bir öğrenci ilk yılını Tuzla'da geçiriyor. Tıp eğitiminde teorik dersler Kuzey Yerleşke'de işlenirken, klinik eğitim Sağlık Bakanlığı ile ortak kullanım protokolü çerçevesinde Göztepe Prof. Dr. Süleyman Yalçın Şehir Hastanesi'nde yürütülüyor; yani hastane üniversitenin mülkiyetinde değil, Bakanlığa bağlı afiliye bir kurum.

Dil eğitimi konusunda üniversite tek bir kalıba oturmuyor; Türkçe ağırlıklı programların yanında kısmen veya tamamen İngilizce yürütülen programlar da bulunuyor ve dil rejimi program bazında değişiyor. Zorunlu hazırlığa yerleşen öğrenci düzey belirleme ve yeterlilik sınavlarına girerek birinci sınıfa doğrudan başlayabiliyor, başarısız olan bir yıl hazırlık okuyor; hazırlığı olmayan bir programa yerleşen öğrenci için de kontenjanla sınırlı isteğe bağlı hazırlık imkânı tanımlanmış. Çift anadal ve yandal olanağı da mevcut; çift anadalı tamamlayan öğrenciye ayrı bir lisans diploması verilirken yandal bir sertifikayla sonuçlanıyor, ayrıca bazı bölümler bu programlara dışarıdan öğrenci kabul etmiyor.

Araştırma tarafında üniversitenin kendine ait, kamu ve sanayiye hizmet veren analiz-laboratuvarları dikkat çekiyor: 2017'de kurulan BİLTAM fizik, kimya, moleküler biyoloji ve biyomedikal alanlarında ileri analitik cihazlarla hizmet verirken, aynı binada yer alan DEHAL ruhsatlı bir in-vivo araştırma altyapısı sunuyor. 2026'da açılışı yapılan Medeniyet Teknopark ise üniversiteye bağlı ama ayrı bir tüzel yapı olarak fintech, biyoteknoloji ve robotik gibi alanlarda bir girişimcilik ekosistemi kurmayı hedefliyor. Barınma konusunda üniversitenin doğrudan işlettiği bir yurt yok; öğrenciler KYK yurtları ve özel yurtlara yönlendiriliyor, üniversitenin mülkiyetinde olan tek yurt ise dışarıdan bir firma tarafından işletiliyor. Uluslararası hareketlilik tarafında Erasmus+, Mevlana ve Farabi programlarına üyelik bulunuyor; yurt dışından gelecek lisans adayları için de üniversitenin kendi sınavı olan İMÜYÖS kullanılıyor.